მასტიტი
მასტიტი სარძევე ჯირკვლის ანთებითი მდგომარეობაა, რომელიც ყველაზე ხშირად ლაქტაციის პერიოდში ვითარდება, თუმცა შესაძლოა გამოვლინდეს არალაქტაციურ პაციენტებშიც. დაავადების კლინიკური მიმდინარეობა მრავალფეროვანია და მერყეობს ლოკალური ანთებითი ცვლილებებიდან ბაქტერიულ ინფექციამდე, ფლეგმონისა და სარძევე ჯირკვლის აბსცესის განვითარებამდე.
თანამედროვე მედიცინაში ლაქტაციური მასტიტი განიხილება არა მხოლოდ როგორც ინფექციური პროცესი, არამედ როგორც ურთიერთდაკავშირებული ანთებითი მდგომარეობების სპექტრი.
1. ეტიოლოგია და პათოგენეზი
ლაქტაციური მასტიტის განვითარებაში მონაწილეობს რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებული მექანიზმი, მათ შორის სარძევე ჯირკვლის ქსოვილის ანთებითი რეაქცია, რძის ჭარბი წარმოქმნა, რძის გამოდინების ცვლილებები და ზოგიერთ შემთხვევაში ბაქტერიული ინფექცია.
ABM-ის კლინიკური პროტოკოლის მიხედვით, მასტიტის სპექტრი მოიცავს შემდეგ მდგომარეობებს:
სარძევე ჯირკვლის შეშუპება და სადინრების შევიწროება — ქსოვილოვანი შეშუპებისა და ანთებითი ცვლილებების ფონზე რძის გამოდინება შესაძლოა გაძნელდეს.
ანთებითი მასტიტი — ადგილობრივი ანთება, რომელიც შეიძლება გამოვლინდეს ტკივილით, სიწითლით, შეშუპებითა და ზოგჯერ სისტემური სიმპტომებით, ბაქტერიული ინფექციის აუცილებელი არსებობის გარეშე.
ბაქტერიული მასტიტი — მდგომარეობა, რომლის დროსაც კლინიკური სურათი მიუთითებს ბაქტერიულ ინფექციაზე და შესაძლოა საჭირო გახდეს ანტიბიოტიკოთერაპია.
ფლეგმონა — ანთებითი პროცესით განპირობებული არაერთგვაროვანი, მკაფიოდ შემოსაზღვრული ქსოვილოვანი წარმონაქმნი.
სარძევე ჯირკვლის აბსცესი — ჩირქის ლოკალიზებული დაგროვება, რომელიც, როგორც წესი, დრენირებას საჭიროებს.
ლაქტაციური მასტიტის ხელშემწყობ ფაქტორებს შორისაა რძის ჭარბი წარმოქმნა, ძუძუთი კვების რეჟიმის მკვეთრი ცვლილება, ჩვილის ძუძუზე მოჭიდების სირთულეები, ძუძუსთავის დაზიანება და სარძევე ჯირკვალზე მექანიკური ზეწოლა.
არალაქტაციური მასტიტის შემთხვევაში აუცილებელია სხვა შესაძლო მიზეზების, მათ შორის პერიდუქტალური ანთების, ბაქტერიული ინფექციისა და სარძევე ჯირკვლის სხვა პათოლოგიების შეფასება.
2. კლინიკური გამოვლინებები
მასტიტის კლინიკური სურათი დამოკიდებულია ანთებითი პროცესის ინტენსივობასა და დაავადების ეტაპზე.
ყველაზე გავრცელებული სიმპტომებია:
სარძევე ჯირკვლის ტკივილი და მომატებული მგრძნობელობა;
ლოკალური შეშუპება და კანის სიწითლე;
დაზიანებული უბნის მომატებული ტემპერატურა;
ქსოვილის გამკვრივება ან პალპირებადი წარმონაქმნი;
ცხელება, შემცივნება, მიალგია და საერთო სისუსტე.
3. დიაგნოსტიკა
მასტიტის დიაგნოსტიკა უმეტესად ეფუძნება ანამნეზსა და კლინიკურ გამოკვლევას. შეფასებისას მნიშვნელოვანია ლაქტაციის სტატუსის, სიმპტომების ხანგრძლივობის, წარსულში მსგავსი ეპიზოდების, თანმხლები დაავადებებისა და მანამდე გამოყენებული მკურნალობის გათვალისწინება.
სარძევე ჯირკვლის ულტრაბგერითი კვლევა ტარდება, როდესაც არსებობს აბსცესის ან ფლეგმონის ეჭვი, პალპირებადი წარმონაქმნი, მკურნალობაზე არასაკმარისი პასუხი ან დიაგნოსტიკური გაურკვევლობა.
რძის ბაქტერიოლოგიური კვლევა განსაკუთრებით გასათვალისწინებელია შემდეგ შემთხვევებში:
ანტიბიოტიკოთერაპიის დაწყებიდან დაახლოებით 48 საათში კლინიკური გაუმჯობესების არარსებობისას;
განმეორებითი მასტიტის დროს;
უჩვეულო ან მძიმე კლინიკური მიმდინარეობისას;
რეზისტენტული გამომწვევის, მათ შორის მეთიცილინრეზისტენტული Staphylococcus aureus-ის (MRSA) ეჭვისას.
ლაქტაციის გარეთ განვითარებული ან განმეორებადი ანთების, ასევე მკურნალობის მიუხედავად შენარჩუნებული კვანძის შემთხვევაში საჭიროა დამატებითი შეფასება.
4. მკურნალობა: მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მიდგომა
მასტიტის მართვა უნდა შეესაბამებოდეს დაავადების კლინიკურ ეტაპს. ანთებითი მასტიტის ყველა შემთხვევა არ საჭიროებს ანტიბიოტიკოთერაპიას, ხოლო ბაქტერიული ინფექციის ან აბსცესის არსებობისას მხოლოდ სიმპტომური მკურნალობა შესაძლოა არასაკმარისი აღმოჩნდეს.
4.1. ანთებითი მასტიტის კონსერვატიული მართვა
ანთებითი პროცესის საწყის ეტაპზე რეკომენდებულია:
ცივი კომპრესები — შეშუპებისა და ტკივილის შესამცირებლად;
დასვენება და სითხის ადეკვატური მიღება;
ტკივილგამაყუჩებელი და ანთების საწინააღმდეგო საშუალებები — პაციენტის ინდივიდუალური მდგომარეობის, უკუჩვენებებისა და ლაქტაციასთან თავსებადობის გათვალისწინებით;
სარძევე ჯირკვალზე ზეწოლის შემცირება — მჭიდრო ტანსაცმლისა და სხვა მექანიკური გამღიზიანებლების თავიდან აცილება.
არ არის რეკომენდებული ღრმა ან მტკივნეული მასაჟი, სარძევე ჯირკვლის ძალისმიერი გამოწველა ან განმეორებითი „სრული დაცლა“. ამ ჩარევებმა შესაძლოა გააძლიეროს ქსოვილოვანი ტრავმა, შეშუპება და ანთებითი პროცესი.
4.2. ძუძუთი კვებისა და რძის გამოდინების მართვა
მასტიტის დროს, უმეტეს შემთხვევაში, შესაძლებელია ძუძუთი კვების გაგრძელება. კვება უნდა წარიმართოს ბავშვის მოთხოვნის შესაბამისად, ფიზიოლოგიური რეჟიმის დაცვით და ზედმეტი სტიმულაციის გარეშე.
თუ ჩვილი დროებით ვერ იღებს რძეს დაზიანებული ძუძუდან, რძის გამოწველა შეიძლება საჭირო გახდეს კომფორტის შესანარჩუნებლად და ბავშვის კვების უზრუნველსაყოფად. ამასთან, რძის დამატებით გამოწველა მხოლოდ სარძევე ჯირკვლის „სრულად დაცლის“ მიზნით რეკომენდებული არ არის, რადგან ჭარბმა სტიმულაციამ შესაძლოა რძის ჭარბი წარმოქმნა შეინარჩუნოს ან გააძლიეროს.
ძუძუთი კვების კონკრეტულ შემთხვევებში კვების გაგრძელების შესაძლებლობა ფასდება დედისა და ბავშვის მდგომარეობის, ინფექციის თავისებურებებისა და ჩატარებული პროცედურების გათვალისწინებით.
4.3. ანტიბიოტიკოთერაპია
ანტიბიოტიკოთერაპია ნაჩვენებია მაშინ, როდესაც კლინიკური სურათი ბაქტერიულ მასტიტზე მიუთითებს ან მდგომარეობა კონსერვატიული მართვის მიუხედავად პროგრესირებს.
ემპირიული ანტიბიოტიკის შერჩევისას გასათვალისწინებელია:
სავარაუდო ბაქტერიული გამომწვევი;
ადგილობრივი ანტიბიოტიკორეზისტენტობის მონაცემები;
პაციენტის ალერგიული ანამნეზი;
წარსულში ჩატარებული ანტიბიოტიკოთერაპია და MRSA-ის რისკი;
ლაქტაციის სტატუსი და თანმხლები დაავადებები.
ანტიბიოტიკოთერაპიისას პრეპარატის შერჩევა უნდა მოხდეს ალერგიის, რეზისტენტობისა და სხვა კლინიკური ფაქტორების გათვალისწინებით.
მკურნალობის ეფექტიანობა უნდა შეფასდეს დინამიკაში.
ანტიბიოტიკის კონკრეტული არჩევანი და მკურნალობის ხანგრძლივობა ინდივიდუალურად განისაზღვრება; თვითნებური დანიშვნა ან კურსის შეცვლა დაუშვებელია.
4.4. აბსცესისა და ფლეგმონის მართვა
სარძევე ჯირკვლის აბსცესის არსებობისას აუცილებელია ჩირქოვანი კერის დრენირება. ულტრაბგერითი კონტროლით ნემსით ასპირაცია უმეტესად გამოიყენება პირველადი ჩარევის სახით; კონკრეტული შემთხვევის მიხედვით შესაძლოა უპირატესობა მიენიჭოს დრენაჟის ჩადგმას ან სხვა ქირურგიულ მიდგომას.
მიღებული ჩირქოვანი მასალის ბაქტერიოლოგიური კვლევა ხელს უწყობს გამომწვევის იდენტიფიცირებასა და ანტიბიოტიკოთერაპიის მიზნობრივ შერჩევას.
ფლეგმონის შემთხვევაში საჭიროა კლინიკური დაკვირვება და, საჭიროებისამებრ, განმეორებითი ულტრაბგერითი შეფასება, რადგან შესაძლოა მოგვიანებით ჩამოყალიბდეს დრენირებადი სითხის კოლექცია.
აბსცესის არსებობა ავტომატურად არ ნიშნავს ძუძუთი კვების სრულ შეწყვეტას. კვების გაგრძელების შესაძლებლობა დამოკიდებულია დრენაჟის მდებარეობაზე, ჭრილობის მდგომარეობასა და ინდივიდუალურ კლინიკურ გარემოებებზე.
5. გართულებები და გადაუდებელი შეფასების ჩვენებები
მასტიტის შესაძლო გართულებებია სარძევე ჯირკვლის აბსცესი, ფლეგმონა და იშვიათად — სისტემური ინფექცია, მათ შორის სეფსისი.
სასწრაფო სამედიცინო შეფასება საჭიროა, თუ პაციენტს აღენიშნება სწრაფად მზარდი სიწითლე ან შეშუპება, ძლიერი ან პროგრესირებადი ტკივილი, მაღალი ტემპერატურა საერთო მდგომარეობის მნიშვნელოვანი გაუარესებით.
თუ სიმპტომები სახლის პირობებში დაწყებული მოვლის მიუხედავად 12–24 საათში არ უმჯობესდება, რეკომენდებულია სამედიცინო შეფასება, ხოლო უკვე დანიშნული ანტიბიოტიკოთერაპიის ფონზე დაახლოებით 48 საათში გაუმჯობესების არარსებობა დამატებითი გამოკვლევის საჭიროებას აჩენს.
6. პრევენცია და პაციენტის განათლება
მასტიტის პრევენცია ეფუძნება ლაქტაციის ფიზიოლოგიური პროცესების მხარდაჭერას, ძუძუთი კვების სწორი ტექნიკის შეფასებასა და ისეთი ფაქტორების კორექციას, რომლებიც ხელს უწყობს სარძევე ჯირკვლის განმეორებით ანთებას.
პრაქტიკული რეკომენდაციები მოიცავს:
ბავშვის ძუძუზე მოჭიდების შეფასებას საჭიროების შემთხვევაში;
ძუძუთი კვების ფიზიოლოგიური რეჟიმის შენარჩუნებას;
რძის ჭარბი წარმოქმნისა და ზედმეტი გამოწველის თავიდან აცილებას;
ძუძუსთავის დაზიანების გამომწვევი ფაქტორების შეფასებას;
სარძევე ჯირკვალზე მექანიკური ტრავმისა და ძლიერი ზეწოლის თავიდან აცილებას;
განმეორებითი ან მკურნალობისადმი რეზისტენტული სიმპტომების შემთხვევაში ექიმთან დროულ მიმართვას.
პაციენტის განათლებისას მნიშვნელოვანია იმის ხაზგასმა, რომ სარძევე ჯირკვლის ტკივილი, სიწითლე და ცხელება ყოველთვის არ ნიშნავს ბაქტერიულ ინფექციას და ანტიბიოტიკის საჭიროება მხოლოდ სიმპტომების ჩამონათვალით არ განისაზღვრება.
დასკვნა
მასტიტი სარძევე ჯირკვლის ანთებითი მდგომარეობების სპექტრს წარმოადგენს, რომლის მართვაც მოითხოვს კლინიკური სურათის სწორ ინტერპრეტაციას, დაავადების ეტაპის განსაზღვრასა და პაციენტის ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგებულ მკურნალობას.
თანამედროვე კლინიკური მიდგომა გულისხმობს ანთებითი და ბაქტერიული პროცესების დიფერენცირებას, ანტიბიოტიკების რაციონალურ გამოყენებას, ქსოვილოვანი ტრავმის გამომწვევი ჩარევების თავიდან აცილებას, აბსცესის დროულ გამოვლენასა და დრენირებას. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება პაციენტის ინფორმირებულობასა და ძუძუთი კვების მხარდაჭერას იმ შემთხვევებში, როდესაც მისი გაგრძელება უსაფრთხოა.
მასტიტის ეფექტიანი მართვის საფუძველია მტკიცებულებებზე დაფუძნებული კლინიკური გადაწყვეტილებები, დროული მეთვალყურეობა და გართულებების რისკის სათანადო შეფასება.
გსურთ, მიიღოთ კვალიფიციური მამოლოგის კონსულტაცია და ჩაიტაროთ დიაგნოსტიკური კვლევა თანამედროვე სტანდარტებით?
